Rembrandt van Rijn, Een praktiserende alchemist, ca. 1655

‘Mensch soeckt veel, doch één is nodig’  was de naamspreuk van schilder/schrijver Carel van Mander (1548-1606), die met zijn schilderstractaat Het Schilder-Boeck grote invloed uitoefende op de schilderkunst van de Gouden Eeuw. De spreuk, afgekort tot Eén is nodig, of, in een variant: ‘Eén ding nodig‘ is afkomstig uit de alchemie.

Alchemie is een alomvattend geheel van kunst, wetenschap en religie. Soms wordt alchemie de Kunst genoemd. Alchemie kent net als de kunsten een experimenteel karakter, vernieuwende impulsen en een intense betrokkenheid van de beoefenaar bij het creatieve proces. Van alle kunsten toont de schilderkunst nog wel de grootste gelijkenis met de alchemistische praktijk.

De Amerikaanse kunsthistoricus en voormalig schilder James Elkins schreef een boek over alchemie en schilderkunst met als titel What painting is. Zijn centrale stelling: alchemie is  schilderkunst. Beide disciplines kennen dezelfde inhoud, oorsprong en processen. Elkins schrijft daarom niet over overeenkomsten maar over equivalenten. Een voorbeeld van zo’n equivalent uit de zeer vele: prima materia.

Alchemie kent een aantal centrale begrippen, die de sleutels zijn tot deze denk- en belevingswereld. Prima materia  is er daar een van. Het is een aanduiding van de maagdelijke toestand waarin de wereld zich bevond voordat hij werd geschapen. De oersubstantie. Het is ook een aanduiding van de toestand waarin het alchemistische experiment zich bevindt voordat het daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Voor de schilder vormen het nog lege schildersdoek en de onaangeroerde verf samen met zijn idee de prima materia.

Eén ding is nodig om de sprong naar het doen verschijnen van het nu nog alleen in de geest aanwezige idee te doen slagen. Dit ene ding kun je niet zomaar zonder meer vatten. Het begrip en de toepassing ervan vergen inzet, toewijding, volharding. Wat het werkelijk is weten alleen de alchemisten en de kunstenaars die het hebben verworven en verwerkt. In hun werken delen zij hun geheimen met ons en een enkele keer mogen wij ons deelgenoot voelen van zulk een geheim. Ook daarvoor is Eén ding nodig…

Arno Kaat