Afbeelding: Man in wapenrusting, Rembrandt.

Rembrandt, Mann in Rüstung, 1655

Er is een doel dat mensen al op jonge leeftijd beginnen na te streven. Het is in meer of mindere mate bewust en het wordt nagestreefd in zoverre het in de loop van het leven niet wordt vergeten. Het gaat om de verwerkelijking van een hogere mens in de mens als de ware vervulling van ons bestaan. In de tijd van Goethe, Schiller en Novalis, de Duitse Romantiek, werd deze bestemming helder geformuleerd.
In zijn vierde brief over de esthetische opvoeding van de mens schrijft Schiller: ‘Iedere individuele mens, zo kun je zeggen, heeft naar aanleg en bestemming een zuiver ideaal mens in zichzelf. Het is de grote opgave van zijn bestaan om alle afwisselingen van het leven in overeenstemming te brengen met de onveranderlijke eenheid van deze ideale mens.’

In een portret van Rembrandt (1609-1669), dat mij gedurende vijftig jaren heeft begeleid, kun je de symbolische uitdrukking van deze ideale mens in een kunstmedium ontdekken. Zijn Man in wapenrusting (1655) hangt in het Schotse Glasgow in de Kelvingrove Art Gallery and Museum, waar het tot de veel bewonderde kostbaarheden behoort. Weliswaar wordt de eigenhandigheid van de meester ook hier soms in twijfel getrokken, maar de meesterlijke compositie, de uitdrukking van de licht-donker contrasten en de motiefdiepte van deze onvermoeibare meester van het (zelf)portret laten weinig ruimte voor twijfel dat je hier met een bijzonder portret door Rembrandt te maken hebt.
Heeft hij daarbij aan zijn eigen ‘ideale mens’ gedacht, los van de vraag of iemand model heeft gestaan? Dat weten we niet. Het portret heeft zich allerlei interpretaties moeten laten welgevallen. Onder anderen Alexander de Grote en de krijgsgod Mars zijn daarbij genoemd. Het schilderij zelf heeft echter eenduidig de trekken van een tijdloos menselijk ideaal.

We zien hier allereerst een gepantserde en gehelmde man met schild en lans (de uitrusting komt niet uit Rembrandts tijd), die ten dele is gehuld in het krachtige rood van zijn mantel. De ruimte waarin hij zich bevindt herinnert eerder aan een onderaardse kapel dan een wapenzaal.

Wat eerst opvalt is de tegenstelling tussen mantel en schild. Het schild beschermt en omhult als het ware een binnenruimte terwijl de lans, stevig vastgehouden met de rechterhand, naar buiten wijst. De rechte gestalte vormt het midden van het beeld en het licht geneigde gelaat glimlacht fijnzinnig, wars van iedere agressiviteit maar met een soevereine, zelfverzekerde uitdrukking.

Als we nu de geestelijke betekenis van de voorstelling willen vatten, zien we een sterk licht op de helm: in dit hoofd worden heldere, geïnspireerde gedachten gedacht. Het licht bij het hart, de levendige plek van onze gevoelens, toont dat dit hart doordrongen is met hetzelfde licht en dat de warmte van het gemoed en het licht hier samengaan. Warmte en licht zijn de ware dragers van echte, wijsheidsvolle liefde. Deze bijzondere, innerlijke liefde komt ook duidelijk tot uitdrukking in het lichtkruis op het borstpantser, als teken van tijdloze, de dood overwinnende offerkracht.

In iedere door het lot bepaalde levenssituatie kan dit portret doen herinneren aan de ideale mens in de mens en moed schenken om de eigen ideale mens nooit uit het oog te verliezen. Want deze ‘geestesridder’ kijkt altijd vooruit. Het is een raadsel van Rembrandts kunst, maar ook een wonder van het leven.
 

Oorspronkelijke tekst: Mario Betti
Vertaling: Arno Kaat

De oorspronkelijke Duitse versie verscheen in a tempo, Das Lebensmagazin, nr. 197, mei 2016

Mario Betti werd in 1942 geboren in Lucca, Italië. Na een periode van studie en werk in Italië, Duitsland, Zwitserland, Engeland en Spanje studeerde hij Waldorfpedagogie. Vervolgens werkte hij vele jaren als onderwijzer. Later werd hij docent aan een lerarenopleiding. Hij is de auteur van talrijke boeken. Recentelijk verscheen: Leben im Geiste der Anthroposophie – eine Autobiografie. Andere boeken van hem zijn hier te vinden.