KvhK-2204

Het kijken naar kunst kan een kunst op zichzelf zijn. In de workshops van De Kunst van het kijken  krijg je kennis en oefeningen aangereikt om meer te zien en te ervaren als je naar een schilderij kijkt. Je deelt je indrukken en ervaringen met de andere deelnemers, waardoor je je horizon verbreedt. Klinkt goed, maar hoe gaat het er in de praktijk aan toe? Anouk van Leeuwen was bij de workshop Rembrandt/Paulus in het Rijksmuseum op 13 september 2014. Ze schreef er de volgende reportage over.

Wat hebben Rembrandt van Rijn en de apostel Paulus met elkaar te maken? In 1661 schilderde de Hollandse meester zijn Zelfportret als de apostel Paulus. Paulus wordt ook wel ‘de discipel van alle volkeren’ genoemd. In de eerste eeuw na Christus doorkruiste hij het Middellandse Zeegebied om het christendom te verkondigen. Rembrandt, weliswaar zeer succesvol en toentertijd al befaamd om zijn etsen en schilderijen, maakte in de laatste jaren van zijn leven een crisis door. Verdrietig en bezorgd om zijn faillissement en familie trok hij zich steeds meer terug. De zelfportretten uit die tijd mogen tot de beste uit zijn oeuvre worden gerekend. Het schilderij waarop hij zich heeft afgebeeld als de apostel Paulus is er daar een van. Maar waarom wilde Rembrandt zichzelf juist als deze Bijbelse figuur vereeuwigen?

KvhK-2186

Kunstige verbinding

Terwijl deze vraag in het hoofd rondzoemt lopen de deelnemers van de workshop achter Arno Kaat aan, over de mozaïekvloer van de kleurrijke voorhal van het Rijksmuseum en vervolgens dwars door de lange Eregalerij ‒ met De Nachtwacht  als fonkelend eindpunt – naar het beroemde zelfportret van Rembrandt. Het topstuk hangt verscholen in een van de laatste zijkabinetten van de galerij, achter een haag van museumbezoekers.

“Het doel van deze workshop is om je intensief te verbinden met de schilderijen die vandaag op het programma staan. Ik daag je uit, misschien langer dan je normaal doet, om te kijken naar dit werk en alle elementen van het beeld in je op te nemen. Daarna ga ik jullie vragen wat je ziet”, verkondigt Arno Kaat, wanneer het gelukt is ons voor het schilderij te stationeren. Rembrandtkenner Gary Schwartz koos het zelfportret als embleem voor zijn boek De grote Rembrandt. Hij ziet in Rembrandt een navolger van de apostel Paulus die in een van zijn brieven schreef dat hij zich ‘aan allen dienstbaar’ heeft gemaakt (1 Kor. 9:19). Paulus probeerde zich op intensieve wijze in te leven in de ander. Rembrandt deed dat op zijn manier ook. “We gaan proberen een beetje te worden zoals zij. Vanmiddag zijn zij onze leermeesters. Zoals zij zich inleefden in de ander, zo proberen wij ons in te leven in het schilderij. Ook proberen we  om ons te verplaatsen in de zienswijze van de andere deelnemers. Er zijn dan ook geen foute waarnemingen of domme opmerkingen.”

KvhK-2209

De ontmoeting

Vanuit zijn donkerbruine lijst kijkt Rembrandt ons betekenisvol aan. Wat zien we? “De schilder Rembrandt in een bruine jas en met in zijn handen een stapel papieren of een soort boek”, probeer ik voorzichtig. Een begin is gemaakt. “Zijn ogen vallen op, alsof ze iets willen vertellen”, klinkt het vanuit de groep. “Het is een kenmerkende blik, zacht en lief”, begint iemand. “Van een man die in zichzelf gekeerd is, een wijs man”, vult een ander aan. Arno Kaat vraagt door. Wat vertellen Rembrandts opgetrokken wenkbrauwen? Als groep zijn we het er al snel over eens dat hij aandacht wil geven aan degenen die naar hem kijken. Een deelneemster herkent een vragende blik: “Alsof hij wil vragen: wie ben ik?”

Tegelijkertijd vestigt Rembrandt de aandacht op de geschriften in zijn hand, die door middel van clair-obscur in het schilderij wat oplichten. Het wordt ons duidelijk dat de papieren symbool staan voor de brieven die de apostel Paulus schreef aan de volkeren die hij tegenkwam op zijn reizen. Paulus’ brieven vormen een belangrijk onderdeel van het Nieuwe Testament. Wilde Rembrandt Paulus’ boodschap van universele vrede en verbondenheid overbrengen op zijn toeschouwers? “Dit is wat ik heb, zegt hij. Hij laat je de vrijheid zien die Paulus verkondigde”, beantwoordt iemand deze vraag. Arno Kaat leest een gedicht voor van Rutger Kopland, die dit zelfportret in woorden heeft proberen te vangen.

KvhK-2225

Verder kijken, meer zien

Naast het manuscript zijn er nog andere attributen in het schilderij te vinden die onmiskenbaar naar de apostel Paulus wijzen. Uiteraard de oosterse, goud witte tulband op Rembrandts hoofd, verwijzend naar het Midden-Oosten, waar Paulus actief was. Maar wat nog meer? Arno Kaat wijst op de donkere jas. Een eenvoudige wambuis van de schilder, tussen de plooien een subtiele glinstering van de greep van een zwaard. “Een zwaard? Dat had ik nog niet eens gezien!” Zo staat Rembrandt zowel model voor zichzelf, in de kleren die hij tijdens het schilderen droeg, als voor de apostel Paulus. “Alsof Rembrandt de Paulus in zichzelf herkent”, spreekt een van de deelnemers verwonderd.

We kijken tenslotte ook naar de achtergrond van het schilderij en dan vooral naar de zwarte, duistere plek rechts van Rembrandt. Hebben we iets over het hoofd gezien? “Sommigen menen er tralies in te ontwaren, symbolisch voor de gevangenschap van Paulus in Rome”, legt Arno Kaat uit. De ogen worden toegeknepen en de neus gaat dicht op het doek. De tralies zien we niet, wel een donkere gang en heel vaag meen ik zelfs de contouren van een ietwat geopende deur te bespeuren. Verrek.

Anouk van Leeuwen
Foto’s: Dees Gerrits